Мамлакатимизда 2025 йил 1 январдан бошлаб жиноят ишлари бўйича судга қадар иш юритув даврида процессуал қарорларга санкция бериш масаласи жиноят ишлари бўйича туман, шаҳар судларида алоҳида судьялар – тергов судьялари томонидан кўриб чиқилиши тартиби жорий этилди.
2025 йил 28 январдаги “Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш кафолатларини янада кучайтиришга қаратилган ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қонун билан тергов судьяларининг ваколатлари жумласига киритилган ишларни кўриб чиқиш асослари ҳамда тартибини назарда тутувчи янги меъёрлар белгиланди.
Маълумки, Жиноят-процессуал кодексининг 241-моддаси 2-қисмига кўра, суриштирув ёки дастлабки тергов босқичида қамоққа олиш, уй қамоғи, гаров тарзидаги эҳтиёт чораларини қўллаш ҳақидаги ёки қамоқда сақлаш, уй қамоғи муддатини узайтириш тўғрисидаги ёхуд уй қамоғи бўйича қўшимча тақиқ (чеклов) белгилаш ҳақидаги масала юзасидан суднинг ажрими устидан мазкур ажрим чиқарилган кундан эътиборан етмиш икки соат ичида апелляция тартибида шикоят берилиши, протест билдирилиши мумкин эди.
Бунда, шикоят, протест ажрим чиқарган суд орқали берилиб, ушбу суд уларни йигирма тўрт соат ичида материаллар билан бирга апелляция инстанцияси судига юбориши, апелляция инстанцияси суди (учта судьядан иборат ҳайъат) эса мазкур материалларни улар шикоят ёки протест билан бирга келиб тушган пайтдан эътиборан етмиш икки соатдан кечиктирмай кўриб чиқар эди.
Янги қонун билан бу тартиб ўзгарди. Эндиликда апелляция инстанцияси судига келиб тушган, Жиноят-процессуал кодексининг 241-моддаси 2-қисмида назарда тутилган мазмундаги шикоят ёки протестлар, шу суднинг судьяси томонидан 72 соатдан кечиктирмай якка тартибда кўриб чиқилади.
Киритилган мазкур ўзгартиришнинг жамиятга, ҳуқуқ тизимига ва ижтимоий адолатга қандай таъсир кўрсатиши мумкинлиги масаласига келсак, бу – суд жараёнларини тезлаштиришга имкон берди.
Самарадорликни ошириш ҳар қандай тизимнинг асосий мақсадларидан биридир. Тизимнинг самарадорлиги унинг ресурсларини оптимал тақсимлаш ва оқилона фойдаланиш билан чамбарчас боғлиқдир.
Бу нафақат жамиятда ишончни мустаҳкамлайди, балки ҳуқуқий муаммоларнинг тезроқ ҳал қилинишини ҳам таъминлайди. Аввал судьялар ҳайъати томонидан кўриб чиқиладиган ишларнинг кўплиги сабабли, кўпинча жараёнлар секинлашар эди.
Ёлғиз судья томонидан ишларни кўриб чиқиш эса самарали бўлади.
Яъни, бир шахснинг масъулияти юқори бўлган вазиятларда, одатда, маҳсулдорлик юқори бўлади. Чунки бир шахс бутун жараёнга жиддий ва диққат билан ёндашади. Бу эса, жараёндаги кечикишларнинг олдини олади ва қарорлар тезроқ чиқарилишига ёрдам беради.
Процессуал ҳуқуқий нормаларнинг такомиллаштирилиши ва уларнинг оптималлаштирилиши қонун устуворлигини таъминлашнинг муҳим жиҳатларидан биридир. Бу жараёндаги бюрократик тўсиқларни ҳам камайтиради.
Масалани уч нафар судьядан иборат ҳайъат томонидан кўриб чиқиш талаб қилинмаганлиги сабабли, вақт ва ресурслар тежалади.
Судьялар ўз вақтларини бошқа муҳим ишларни кўриб чиқишга сарфлайди.
Қолаверса, мазкур процессуал тартиб орқали ижтимоий адолатни таъминлашнинг асосий кўрсаткичларидан бири бўлган ҳуқуқий ҳимоянинг кучайтирилишига эришилади.
Эҳтиёт чоралари қўлланилган шахслар учун шикоятлар ва протестлар тезкор кўриб чиқилиши уларнинг ҳуқуқлари ва эркинликлари тезроқ тикланишига ёрдам беради. Зеро, фуқароларнинг ҳуқуқлари тезкор ҳимоя қилинишини таъминлаш демократик жамиятнинг устунларидан бири ҳисобланади.
ЖИБ Фарғона шаҳар судининг тергов судьяси К.Рахимов